Vô sinh hiếm muộn: nguyên nhân ở nam và nữ

Cập nhật lần cuối: 27/08/2026

Nguyên nhân vô sinh hiếm muộn có thể ở người vợ, người chồng, cả hai, hoặc không xác định được rõ ràng dù đã đánh giá đầy đủ. Ở nữ giới, nguyên nhân phổ biến nhất là vấn đề rụng trứng; ở nam giới là vấn đề về số lượng hoặc chức năng tinh trùng. Bác sĩ xác định nguyên nhân qua tinh dịch đồ (cho người chồng) và các xét nghiệm nội tiết (cho người vợ), không chỉ dựa vào một xét nghiệm đơn lẻ.

Nguyên nhân hiếm muộn có thể liên quan tới người vợ, người chồng, cả hai hoặc chưa xác định rõ

Ở nam giới: tinh dịch đồ nói lên điều gì?

Tinh dịch đồ là xét nghiệm nền tảng đầu tiên cho mọi nam giới đi đánh giá hiếm muộn, phân tích một mẫu tinh dịch để xem nhiều đặc điểm liên quan tới khả năng sinh sản: thể tích tinh dịch, mật độ (số lượng tinh trùng trong một đơn vị thể tích), khả năng di động, hình thái (tỷ lệ tinh trùng có hình dạng theo tiêu chí phòng xét nghiệm) và một số thông số khác. Tùy bệnh sử, khám lâm sàng và kết quả tinh dịch đồ, bác sĩ có thể chỉ định thêm xét nghiệm máu đo hormone sinh sản hoặc siêu âm vùng bìu, đây không phải bước đi kèm mặc định cho mọi người, chỉ khi có dấu hiệu cần đánh giá thêm.

Một kết quả bất thường có nghĩa là gì?

Một chỉ số nằm ngoài ngưỡng tham chiếu không đồng nghĩa với việc không thể có con. Hướng dẫn phối hợp giữa Hiệp hội Tiết niệu Hoa Kỳ và Hiệp hội Y học Sinh sản Hoa Kỳ (AUA/ASRM) nêu rõ: ngoại trừ một số trường hợp rất nặng, từng chỉ số riêng lẻ không dự đoán chắc chắn khả năng sinh sản khi đứng một mình; nguy cơ chỉ tăng rõ rệt khi có nhiều chỉ số cùng bất thường. Vì các thông số tinh dịch dao động khá nhiều giữa các lần xuất tinh, nên thường cần làm ít nhất hai lần xét nghiệm, cách nhau khoảng một tháng, trước khi kết luận. Không phải ai làm tinh dịch đồ cũng cần xét nghiệm hormone (FSH, testosterone) ngay từ đầu, chỉ khi có dấu hiệu cụ thể như giảm ham muốn, rối loạn cương, số lượng tinh trùng rất thấp hoặc tinh hoàn teo nhỏ khi khám.

Bốn nhóm thông tin chính của tinh dịch đồ và cách hiểu thận trọng

Ở nữ giới: xét nghiệm nội tiết đánh giá điều gì?

Đánh giá sinh sản ở người vợ thường xem ba phần: có rụng trứng không, cấu trúc tử cung/vòi tử cung ra sao, và dự trữ buồng trứng gợi ý thế nào cho kế hoạch điều trị. Xét nghiệm nội tiết chỉ là một phần, không thay thế toàn bộ quá trình. Ở người có chu kỳ đều (khoảng 21-35 ngày), thường không cần thêm xét nghiệm chỉ để "xác nhận rụng trứng", trừ khi có dấu hiệu khác như rậm lông; khi chu kỳ thưa, mất kinh hoặc không rõ, bác sĩ mới chọn xét nghiệm để tìm nguyên nhân, nên một "gói nội tiết" giống nhau cho mọi người có thể vừa tốn kém vừa tạo dữ liệu khó diễn giải.

Ba phần cần được xem xét khi đánh giá sinh sản ở người vợ

AMH, FSH, LH và progesterone khác nhau thế nào?

Mỗi xét nghiệm trả lời một câu hỏi khác nhau, chỉ có ý nghĩa khi đặt cạnh tuổi, ngày chu kỳ và các dữ liệu khác:

• FSH (hormone kích thích nang noãn) và estradiol thường được đo cùng nhau ở ngày 2-4 chu kỳ. Một giá trị FSH cao có thể gợi ý đáp ứng buồng trứng giảm, nhưng dao động giữa các chu kỳ và ngưỡng phụ thuộc phòng xét nghiệm.
• AMH (hormone anti-Mullerian) hữu ích hơn khi dự đoán buồng trứng có thể đáp ứng nhiều hay ít noãn trong điều trị, không phải phép đếm số trứng còn lại chính xác. AMH thấp không đồng nghĩa không thể có thai, AMH cao cũng không bảo đảm dễ có thai.
• LH tăng giữa chu kỳ có thể báo rụng trứng sắp xảy ra, nhưng ở người có hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS), LH nền có thể tăng kéo dài khiến que thử LH cho kết quả dương tính giả.
• Progesterone thường đo vào pha hoàng thể, khoảng một tuần trước kỳ kinh dự kiến, có thể hỗ trợ xác nhận đã rụng trứng nhưng không đánh giá được "chất lượng" của pha hoàng thể.

Tuổi vẫn là yếu tố mạnh hơn khi tư vấn khả năng sinh sản nói chung.

Mỗi xét nghiệm nội tiết trả lời một câu hỏi khác nhau

Câu hỏi thường gặp

Xem thêm Chậm có con bao lâu thì nên đi khám hiếm muộn? Cần chuẩn bị gì. Nếu chồng vừa có kết quả tinh dịch đồ, mở app Momigo và nhập vào mục Giải thích kết quả để hiểu từng chỉ số nghĩa là gì trước buổi khám tiếp theo.

Nguồn tham khảo

• Bộ Y tế - Thông tư 12/2012/TT-BYT.
• WHO - WHO laboratory manual for the examination and processing of human semen, 6th edition (2021).
• AUA/ASRM - Diagnosis and treatment of infertility in men, Part I (2020).
• ACOG - Evaluating Infertility (Patient FAQ).
• ASRM - Fertility evaluation of infertile women: a committee opinion (2021).