Cùng đi khám mà không đổ lỗi cho nhau

Buổi khám hiếm muộn không phải cuộc tìm kiếm “ai có lỗi”. Khả năng sinh sản liên quan tới nhiều yếu tố ở một hoặc cả hai người; đôi khi chưa xác định được nguyên nhân rõ ràng dù đã đánh giá đầy đủ.

Vì sao nên đánh giá song song?

Thông tư 12/2012/TT-BYT nêu nguyên tắc hỏi bệnh và thăm khám song song cho cả hai vợ chồng. ASRM (Hiệp hội Y học Sinh sản Hoa Kỳ) cũng khuyến nghị đánh giá người nam cùng lúc khi bắt đầu đánh giá người nữ, thay vì chờ người nữ hoàn tất mọi xét nghiệm rồi mới tới lượt người nam. Cách tiếp cận này giúp tránh để một người làm hàng loạt xét nghiệm trong khi thông tin quan trọng của người kia bị trì hoãn, đồng thời rút ngắn thời gian tới khi có kế hoạch điều trị rõ ràng cho cả hai.

Đánh giá song song giúp hai người cùng tham gia mà không biến buổi khám thành việc tìm người có lỗi.

Mỗi người chuẩn bị điều gì?

ASRM gợi ý một buổi khám hiệu quả cần thông tin từ nhiều nhóm tiền sử khác nhau, không chỉ một vài câu hỏi chung chung. Với người vợ, đó là tiền sử chu kỳ kinh nguyệt (độ dài, đều/không đều, đau bụng kinh), tiền sử phụ khoa (viêm nhiễm, bệnh lây qua đường tình dục, phẫu thuật vùng chậu), tiền sử sản khoa (từng mang thai, sảy thai, sinh non nếu có), bệnh nội khoa và thuốc đang dùng, tiền sử gia đình (bệnh di truyền, mãn kinh sớm), và các yếu tố lối sống như hút thuốc, rượu bia, cân nặng, mức độ căng thẳng. Với người chồng, các nhóm tương ứng gồm tiền sử phẫu thuật vùng bẹn–bìu, quai bị có biến chứng viêm tinh hoàn, tiếp xúc nhiệt độ cao hoặc hóa chất trong công việc, thuốc đang dùng và kết quả tinh dịch đồ trước đó nếu có.

Chuẩn bị như một đội

Mỗi người chuẩn bị tiền sử bệnh, phẫu thuật, thuốc và thực phẩm bổ sung đang dùng, thói quen thuốc lá–rượu bia, tiền sử sinh sản và các kết quả cũ. Hai người cùng viết câu hỏi, nhưng tôn trọng quyền riêng tư khi bác sĩ cần hỏi riêng.

Thay vì “kết quả của ai xấu?”, hãy hỏi: “Thông tin này nói được gì, chưa nói được gì và bước tiếp theo cho chúng tôi là gì?” Một chỉ số bất thường không định nghĩa giá trị, bản lĩnh hay khả năng làm cha/mẹ của bất kỳ ai.

Không phải xét nghiệm nào cũng cần làm ngay

ASRM cũng lưu ý một số xét nghiệm từng phổ biến trước đây hiện không còn được khuyến nghị làm thường quy nếu không có chỉ định cụ thể - ví dụ xét nghiệm sau giao hợp (postcoital test), sinh thiết nội mạc tử cung chỉ để xác nhận rụng trứng, hoặc xét nghiệm miễn dịch khi không có tiền sử gợi ý. Biết điều này giúp hai bạn không cảm thấy áp lực phải “làm càng nhiều xét nghiệm càng chứng minh mình nghiêm túc”; bác sĩ sẽ chọn xét nghiệm phù hợp dựa trên tiền sử và tuổi của từng người, không phải một danh sách cố định cho mọi cặp đôi.

Khi một người chưa sẵn sàng

Hãy hỏi điều họ lo nhất: thủ thuật, chi phí, kết quả hay cảm giác bị phán xét. Chia nhiệm vụ nhỏ như cùng đặt lịch, chuẩn bị giấy tờ hoặc chỉ đi tư vấn lần đầu. Ép buộc và mỉa mai thường làm sự né tránh mạnh hơn - trong khi một bước nhỏ, không áp lực thường dễ được chấp nhận hơn một yêu cầu “phải làm hết mọi xét nghiệm ngay”.

Một tình huống thường gặp: hủy lịch vào phút chót

Giả sử hai bạn đã đặt lịch, nhưng đến sát ngày, người chồng nhắn "Hay để hôm khác, dạo này anh bận quá". Đây có thể là bận thật, nhưng cũng có thể là cách né tránh sự lo lắng chưa nói ra. Thay vì hủy hẳn hoặc gặng hỏi ngay lúc đó, một cách tiếp cận nhẹ nhàng hơn là hỏi: "Mình dời sang tuần sau được không, hay có điều gì khiến anh ngại buổi khám này?" - câu hỏi mở này cho người kia cơ hội nói ra lo lắng thật sự (ví dụ sợ kết quả, sợ phải làm xét nghiệm tinh dịch đồ) mà không cảm thấy bị dồn ép phải đi ngay.

Nếu kết quả của một người "xấu hơn" người kia

Khi nhận kết quả, có thể một người có chỉ số bất thường trong khi người kia hoàn toàn bình thường. Phản ứng tự nhiên đôi khi là người có kết quả bất thường cảm thấy "mình mới là vấn đề" và người kia vô tình (dù không cố ý) khiến điều đó rõ hơn bằng cách hỏi quá nhiều về nguyên nhân. Một cách phản hồi tốt hơn là tập trung vào bước tiếp theo cả hai cùng làm, ví dụ: "Vậy giờ mình cùng hỏi bác sĩ xem hướng nào phù hợp nhất cho cả hai nhé" - giữ ngôn ngữ "chúng ta" thay vì "anh/em".

Nguồn tham khảo

• Bộ Y tế - Thông tư 12/2012/TT-BYT, Điều 3, khoản 1–3.
• ASRM - Fertility evaluation of infertile women (2021), PDF trang 1–5, Table 1 (các nhóm tiền sử cần khai thác) và Table 3 (xét nghiệm không khuyến nghị làm thường quy).
• AUA/ASRM - Diagnosis and treatment of infertility in men, Guideline Part I (2020), statements 1–3, đánh giá song song cả hai người.