Tinh dịch đồ là gì và vì sao cần nhìn nhiều chỉ số?

Cầm tờ kết quả tinh dịch đồ với một loạt chỉ số và đơn vị lạ có thể khiến bạn hoang mang. Bài này giúp bạn hiểu mục đích của xét nghiệm này và chuẩn bị câu hỏi cho bác sĩ, không phải để tự chẩn đoán.

Mẫu xét nghiệm được lấy và phân tích thế nào

Tinh dịch đồ phân tích một mẫu tinh dịch để đánh giá nhiều đặc điểm khác nhau liên quan tới khả năng sinh sản của nam giới, và là xét nghiệm nền tảng đầu tiên cho mọi nam giới đi đánh giá hiếm muộn. Tùy bệnh sử, khám lâm sàng và kết quả tinh dịch đồ, bác sĩ có thể chỉ định thêm xét nghiệm máu đo hormone sinh sản hoặc siêu âm vùng bìu - đây không phải các bước đi kèm mặc định cho mọi người, mà chỉ khi có dấu hiệu hoặc kết quả gợi ý cần đánh giá thêm.

Các nhóm chỉ số chính

Xét nghiệm đánh giá nhiều đặc điểm của mẫu, thường gồm thể tích tinh dịch, mật độ (số lượng tinh trùng trong một đơn vị thể tích), khả năng di động (mức độ tinh trùng có thể chuyển động), hình thái (tỷ lệ tinh trùng có hình dạng theo tiêu chí phòng xét nghiệm) và một số thông số khác. Cách lấy mẫu, thời gian từ lúc lấy đến khi phân tích và quy trình của phòng xét nghiệm đều có thể ảnh hưởng tới kết quả.

Tinh dịch đồ gồm nhiều nhóm thông số cần được đọc cùng nhau và đặt trong bối cảnh lâm sàng.

Một kết quả không nói lên toàn bộ khả năng sinh sản

Một chỉ số nằm ngoài ngưỡng tham chiếu (khoảng số liệu dùng để so sánh với quần thể tham chiếu, không phải ranh giới tuyệt đối giữa "có thể" và "không thể" có con) không đồng nghĩa với việc không thể có con. Hướng dẫn phối hợp giữa Hiệp hội Tiết niệu Hoa Kỳ và Hiệp hội Y học Sinh sản Hoa Kỳ (AUA/ASRM) nêu rõ: ngoại trừ một số trường hợp rất nặng (như không có tinh trùng hoàn toàn), từng chỉ số riêng lẻ - nồng độ, hình dạng, hay khả năng di động - không dự đoán chắc chắn khả năng sinh sản hay vô sinh khi đứng một mình. Nguy cơ hiếm muộn chỉ tăng rõ rệt khi có nhiều chỉ số cùng bất thường, không phải chỉ một chỉ số lệch nhẹ. Nhiều yếu tố (thời gian kiêng xuất tinh trước khi lấy mẫu, ốm sốt gần đây, cách bảo quản mẫu) cũng có thể ảnh hưởng tới kết quả của một lần xét nghiệm.

Vì sao thường cần làm ít nhất hai lần?

Hướng dẫn AUA/ASRM nhấn mạnh: các thông số tinh dịch là chỉ số sinh học dao động khá nhiều, có thể khác nhau đáng kể giữa các lần xuất tinh của cùng một người. Vì vậy nên làm ít nhất hai lần xét nghiệm, lý tưởng là cách nhau khoảng một tháng, đặc biệt nếu lần đầu có chỉ số bất thường - trước khi kết luận bất cứ điều gì từ một lần xét nghiệm duy nhất.

Xét nghiệm hormone không phải lúc nào cũng cần

Không phải ai làm tinh dịch đồ cũng cần xét nghiệm hormone - FSH (hormone tham gia điều hòa quá trình tạo tinh trùng) và testosterone (hormone sinh dục nam có vai trò trong chức năng sinh sản và tình dục) - ngay từ đầu. Hướng dẫn quốc tế chỉ khuyến nghị xét nghiệm hormone khi có dấu hiệu cụ thể như giảm ham muốn, rối loạn cương, số lượng tinh trùng rất thấp, hoặc tinh hoàn teo nhỏ khi khám. Tương tự, một số xét nghiệm khác như kháng thể kháng tinh trùng hay siêu âm bìu thường quy cũng không được khuyến nghị làm mặc định cho mọi người - bác sĩ sẽ chỉ định thêm khi có lý do cụ thể, không phải để "làm cho đủ bộ".

Có thể cần đánh giá lại

Vì các thông số tinh dịch có thể dao động đáng kể giữa các lần, bác sĩ có thể đề nghị làm lại xét nghiệm nếu kết quả đầu tiên có chỉ số ngoài khoảng tham chiếu. Thời điểm làm lại do bác sĩ quyết định dựa trên mức độ thay đổi và bối cảnh lâm sàng.

Bác sĩ luôn kết hợp với bệnh sử

Bác sĩ sẽ đọc kết quả tinh dịch đồ cùng với tiền sử sức khỏe, thói quen sống và kết quả khám của cả hai người, không chỉ dựa vào một tờ kết quả đơn lẻ.

Nguồn tham khảo

• Bộ Y tế - Thông tư 12/2012/TT-BYT, Điều 3 khoản 3: khám người chồng và phân tích tinh dịch đồ theo tiêu chuẩn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO).
• WHO - WHO laboratory manual for the examination and processing of human semen, ấn bản thứ 6 (2021), các phần 2–3 về lấy mẫu và xét nghiệm cơ bản.
• AUA/ASRM - Diagnosis and treatment of infertility in men, Part I (2020): thông số tinh dịch biến thiên nhiều giữa các lần, khuyến nghị ít nhất 2 lần xét nghiệm cách nhau ~1 tháng, chỉ định xét nghiệm hormone/kháng thể/siêu âm chỉ khi có dấu hiệu cụ thể.
• ACOG - Evaluating Infertility (Patient FAQ), phần đánh giá yếu tố nam.